ACT en neuroplasticiteit: hoe je anders kan reageren op dezelfde gedachte

neuroplasticiteit ACT hoogbegaafdheid

Neuroplasticiteit is het vermogen van je brein om zich aan te passen door leren en ervaring. Acceptance and Commitment Therapy (ACT) helpt je opmerken welke gedachten je gedrag sturen en oefenen met een reactie die past bij wat je belangrijk vindt. Zo kan dezelfde gedachte aanwezig blijven terwijl je anders leert handelen.

Onwerkbaar gedrag: je hoort jezelf alweer ja zeggen

Aan het eind van een overleg vraagt iemand of jij het vastgelopen project wil overnemen. Je ziet al waar het spaak loopt en hoe je het weer op gang kan helpen. Terwijl de anderen hun laptop dichtklappen, hoor je jezelf zeggen dat je er morgen naar kijkt. Pas bij de deur schiet je te binnen hoe je dat moet gaan doen met het project waar je morgen aan wilde werken. Dat zal vast en zeker opnieuw opschuiven, en dit is niet de eerste keer dat zoiets je gebeurt….

Als je je herkent in kenmerken van hoogbegaafdheid, kan het vertrouwd voelen om snel te kunnen overzien wat er nodig is. Zodra je een oplossing ziet, kan ook de gedachte opkomen dat jij degene bent die haar moet uitvoeren. Juist op dat moment kan je oefenen met een andere reactie.

Wat je brein met een nieuwe ervaring doet

In het dagelijks taalgebruik praten we over gedachten en het brein alsof ze elk hun eigen terrein hebben. Echter, leren heeft ook een biologische kant. Door ervaring kan de manier veranderen waarop hersencellen met elkaar communiceren. Verbindingen kunnen bijvoorbeeld sterker of zwakker worden. Dat aanpassingsvermogen noemen we neuroplasticiteit.

neuroplasticiteit ACT hoogbegaafdheid

Fotocredits: Landiva Wever – Pexels – 2026

In hun position paper in Frontiers in Psychology beschrijven Cammisuli en Castelnuovo (2023) hoe neurowetenschap kan helpen om verandering tijdens psychotherapie beter te begrijpen. Ze noemen onder meer BDNF, een eiwit dat betrokken is bij het aanpassingsvermogen van verbindingen tussen hersencellen. Je kan het vergelijken met plantenvoeding, omdat het processen ondersteunt die leren mogelijk maken. Wat een gesprek of een specifieke ACT-werkvorm met je BDNF-niveau doet, vraagt afzonderlijk onderzoek.

Voor een gesprek kan je wel alvast een reactie bedenken die je nog niet eerder hebt geprobeerd. Bijvoorbeeld als je in de voorbereiding alvast je mindset op de juiste focus zet en je voorneemt: ‘Ik kan ook vragen wie hiervoor verantwoordelijk is.’ Bij het volgende overleg stel je die vraag en wacht je, terwijl je de neiging voelt om het alsnog zelf op te pakken. Dan zal je zien dat een collega zijn stoel naar achteren schuift en zegt: ‘Dit neem ik wel op me, het hoort tenslotte bij mij.’ Dit zijn mooie oefenmomenten waar je van leert en waar je brein vanuit neuroplasticiteit weer een andere verbinding maakt.

Dit is wat ACT doet t.b.v. neuroplasticiteit

Stel dat je in dat overleg merkt hoe snel de gedachte “Als ik dit laat liggen, komt het niet goed” opkomt. In een ACT-oefening kan je die zin opnieuw uitspreken, met een paar woorden ervoor. Ik merk dat ik denk dat het niet goed komt als ik dit laat liggen. Door zo te formuleren, kan je de gedachte opmerken terwijl je nog aan het kiezen bent. Binnen ACT heet dat defusie. Je neemt afstand van de verinnerlijkte eerste gedachte en merkt van een afstandje je gedachten op. Hiermee versterkt je de neuroplasticiteit van je brein.

Misschien voel je op dat moment nog steeds spanning omdat je wil dat het project verder komt en je wil ook nog zorgvuldig omgaan met de afspraken die je al hebt gemaakt. Dan kan je aan tafel zeggen: ‘Ik zie waar het vastloopt. Laten we eerst bepalen wie dit project in portefeuille heeft en wat diegene nodig heeft.’ Dan breng jij jouw inzicht in en laat de vraag over eigenaarschap op tafel liggen want jij hoeft niet altijd degene te zijn die als eerste zijn hand opsteekt.

ACT noemt het vermogen om ook bij ongemak te handelen naar wat je belangrijk vindt psychologische flexibiliteit. Uit een meta-analyse van 67 studies kwam naar voren dat ACT samenhing met meer psychologische flexibiliteit en dat die verandering gepaard ging met minder psychisch lijden (Macri & Rogge, 2024). Ook dit kan je gaan oefenen door tijdens het volgende overleg, wanneer alle ogen op jou gericht zijn, een slok water te nemen en te zeggen: ‘Ik wil eerst even in mijn agenda kijken voordat ik iets toezeg.’ Door neuroplasticiteit maak je een nieuwe verbinding in je hoofd en ACT helpt je deze sterker te maken.

Oefenen met ACT en hoogbegaafdheid

In mijn boek Had ik dit maar eerder geweten over ACT & hoogbegaafdheid vind je meer informatie over neuroplasticiteit en veel praktische ACT-werkvormen. Ze helpen je onderzoeken welke gedachten op zulke momenten je gedrag sturen en hoe je kan reageren op een manier die past bij wat je belangrijk vindt. Neem eens een vraag mee waarop je de komende week werkelijk antwoord moet geven. Welke afspraak wil je met je antwoord maken?

Kenmerken van hoogbegaafdheid volgens het Delphi-model hoogbegaafdheid

Een hoogbegaafde is een snelle en slimme denker die complexe zaken aankan. Autonoom, nieuwsgierig en gedreven van aard. Een sensitief en emotioneel mens, intens levend. Hij of zij schept plezier in creëren.

Meer van dit soort artikelen lezen? Laten we op LinkedIn linken. Nodig me via deze link uit en je ontvangt als eerste een melding over nieuwe blogs en updates.

Auteur: Larinda Bok-van der Voet, Specialist hoogbegaafdheid, buitenpsycholoog, CRS-coach en auteur.

Lees hier meer over Larinda Bok-van der Voet

Veelgestelde vragen over neuroplasticiteit

Ja. Ook als volwassene kan je brein zich aanpassen door te leren en nieuwe ervaringen op te doen.

Bij ACT oefen je met een reactie die bij je waarden past terwijl de gedachte er nog kan zijn.

 

Het hier aangehaalde ACT-onderzoek gaat over psychologische flexibiliteit. Om vast te stellen of ACT het BDNF-niveau beïnvloedt, is onderzoek nodig dat dit specifiek meet.

Kies een situatie die zich binnenkort herhaalt. Schrijf op welke gedachte dan meestal opkomt en welke zin je wil uitspreken om te handelen naar wat je belangrijk vindt.

Bronnen

Bok-van der Voet, L. (2023). Had ik dit maar eerder geweten over ACT & hoogbegaafdheid: Het ABC voor een vrij & betekenisvol leven. Leessst.

Cammisuli, D. M., & Castelnuovo, G. (2023). Neuroscience-based psychotherapy: A position paper. Frontiers in Psychology, 14, Article 1101044. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2023.1101044

Li, X. (2026, 6 november). Het gewicht van woorden: hoe therapie het brein opnieuw bedraadt. Radboud Universiteit. https://www.ru.nl/diensten/recharge/overzicht/het-gewicht-van-woorden-hoe-therapie-het-brein-opnieuw-bedraadtRadboud Universiteit

Macri, J. A., & Rogge, R. D. (2024). Examining domains of psychological flexibility and inflexibility as treatment mechanisms in acceptance and commitment therapy: A comprehensive systematic and meta-analytic review. Clinical Psychology Review, 110, Article 102432. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2024.102432

Wil je hoogbegaafdheid als verrijking zien? Investeer in coaching. Hoe? 

fout: Kopiëren, delen en verspreiden van de teksten is alleen toegestaan voor niet-commercieel gebruik met naamsvermelding en bronvermelding van Larinda Bok- Hoogbegaafdexpert. De teksten en vormgeving mogen niet worden bewerkt of gebruikt als basis voor nieuwe werken. Larinda Bok, eigenaar van Hoogbegaafdexpert verleent een licentie volgens de Creative Commons BY-NC-ND.

Wacht even! Ik heb nog wat voor je

Had ik dit maar eerder geweten over ACT & hoogbegaafdheid Larinda Bok

Als je je wilt verdiepen in de zelfbeeld- en persoonlijkheidsontwikkeling van mensen met kenmerken van hoogbegaafdheid, zelf betekenis wilt geven aan je leven of als je hulpverlener bent en je cliënten meer wilt leren over hoogbegaafdheid, dan is dit boek een waardevol instrument.