Er kan veel op zijn plek vallen wanneer je leest over overexcitabilities en hoogbegaafdheid. Je herkent iets van jezelf en lijkt woorden te vinden voor ervaringen die je eerder moeilijk kon uitleggen. Zo’n verklaring kan betekenis krijgen, zeker wanneer je lang hebt getwijfeld of je reacties overdreven waren.
Maar in dit soort situaties wil je er toch op kunnen vertrouwen dat die verklaring klopt? Lees dan verder want nieuw onderzoek geeft aanleiding om de relatie tussen overexcitabilities en hoogbegaafdheid opnieuw te bekijken. Wat weten we werkelijk over die samenhang, en wat betekent dit voor de manier waarop je jezelf begrijpt?
Ik werk evidence-based. Dit houdt in dat ik bereid ben mijn professionele handelen voortdurend te toetsen aan beschikbare wetenschappelijke kennis. Ik blijf openstaan voor nieuwe bevindingen en de wetenschap wil ik best kritisch bevragen, omdat het er voor mij toe doet hoe stevig bepaalde beschrijvingen zijn onderbouwd. Met aandacht las ik een recente meta-analyse naar overexcitabilities en hoogbegaafdheid die aanleiding geeft om een identificatievoorstel uit 2020 kritisch te herzien.
Kan je hoogbegaafdheid herkennen aan overexcitabilities?
Overexcitabilities zijn onvoldoende onderbouwd als identificatiemiddel voor hoogbegaafdheid. Een meta-analyse uit 2026 laat zien dat hoogbegaafde deelnemers gemiddeld meer behoefte aan diepgaand denken en onderzoeken rapporteerden dan niet-hoogbegaafde deelnemers. De scores overlapten echter, waardoor je deze kenmerken niet als bewijs voor hoogbegaafdheid kan gebruiken. Voor de emotionele overexcitability vonden de onderzoekers geen overtuigend verschil tussen beide groepen. Ook is niet aangetoond dat je met overexcitabilities uitzonderlijke hoogbegaafdheid vanaf IQ 145 kan herkennen.
Wat zijn overexcitabilities
Overexcitabilities, in het Nederlands vaak overprikkelbaarheden genoemd, beschrijven binnen Dąbrowski’s theorie van positieve desintegratie een verhoogde responsiviteit op prikkels. De theorie onderscheidt vijf vormen:
- psychomotorisch,
- zintuiglijk,
- intellectueel,
- verbeeldend,
- emotioneel.
Hoe Dabrowski de overexcitabilities oorspronkelijk bedoeld heeft lees je in het blog: Overprikkelbaarheid volgens Dabroswki: wat bedoelde hij oorspronkelijk?
Binnen het vakgebied hoogbegaafdheid worden deze overexcitabilities regelmatig verbonden aan kenmerken van hoogbegaafdheid. Hoe betrouwbaar die verbinding is, vraagt nader onderzoek.
In mijn boek Had ik dit maar eerder geweten over ACT & hoogbegaafdheid beschrijf ik op een makkelijk leesbare manier Dabrowski’s theorie van positieve desintegratie. Ook daar schrijf ik dat de overexcitabilities uit Dabrowski’s theorie van positieve desintegratie niet bedoeld zijn om hoogbegaafdheid te identificeren.
Het onderzoek uit 2020
In een onderzoek uit 2020 vergeleken Wood en Laycraft literatuur over uitzonderlijk hoogbegaafde kinderen met beschrijvingen van overexcitabilities. Zij zagen wel overeenkomsten in gevoeligheid, intensiteit, bewustzijn en ontwikkeling. Vooral combinaties van overexcitabilities op hogere ontwikkelingsniveaus zouden volgens hen kunnen helpen bij identificatie. Zij verbonden deze met dynamismen uit Dąbrowski’s theorie, waaronder positieve onaangepastheid en de derde factor. Ze combineerde verschillende beschrijvingen wat op zichzelf al een beperking in hun methode is. Zij vonden namelijk geen onderzoek dat specifiek de relatie tussen overexcitabilities en IQ 145+ onderzocht.
Wat laat de meta-analyse uit 2026 zien over overexcitabilities en hoogbegaafdheid
Olszewski-Kubilius en collega’s (2026) analyseerden twintig studies met samen 5.163 deelnemers. Het grootste gemiddelde verschil tussen hoogbegaafde en niet-hoogbegaafde groepen betrof intellectuele overexcitability. Voor emotionele overexcitability was het verschil niet statistisch significant.
Ook de manier waarop hoogbegaafdheid was vastgesteld, maakte uit. In vier studies werden deelnemers als hoogbegaafd ingedeeld op basis van intelligentieonderzoek. Wanneer de onderzoekers de scores op alle vijf soorten overexcitabilities samen bekeken, vonden zij vrijwel geen gemiddeld verschil tussen hoogbegaafde en niet-hoogbegaafde deelnemers. Bij sommige soorten overexcitability afzonderlijk waren er wel kleine verschillen.
De onderzoekers wijzen op mogelijke selectiebias. Zij wijzen erop dat de selectie van deelnemers de uitkomsten kan beïnvloeden. Wanneer intense reacties meewegen bij toelating tot een hoogbegaafdenprogramma, kan je die reacties later vaker terugvinden bij deelnemers. Dat kan deels het gevolg zijn van de toelatingscriteria.
Onderzoeken waarin hoogbegaafde deelnemers hoger scoren op overexcitabilities worden mogelijk vaker gepubliceerd dan onderzoeken waarin beide groepen ongeveer hetzelfde scoren. Daardoor kan de samenhang tussen overexcitabilities en hoogbegaafdheid sterker lijken dan die werkelijk is.
Praktijkvoorbeeld van selectiebias rond overexcitabilities en hoogbegaafdheid
Stel dat een leraar een kind aanmeldt voor een hoogbegaafdenprogramma omdat het veel weet en sterk emotioneel reageert. Een even intelligent kind dat rustig reageert, valt minder op en wordt niet aangemeld. Wanneer je later de deelnemers onderzoekt, vind je relatief veel kinderen met intense emoties. Dat kan komen doordat juist die kinderen eerder werden opgemerkt en aangemeld.
Daarnaast verschijnen onderzoeken die een verband vinden mogelijk vaker in wetenschappelijke tijdschriften. Onderzoeken die geen verband vinden, blijven dan vaker ongepubliceerd. Als je alleen de gepubliceerde onderzoeken bij elkaar neemt, kan je daardoor een te sterk beeld krijgen van de samenhang tussen overexcitabilities en hoogbegaafdheid.
Wat betekent dit voor de identificatieclaim
De meta-analyse verzwakt de onderbouwing van het onderzoek uit 2020. Voor emotionele overexcitability adviseren de onderzoekers expliciet om deze kenmerken buiten identificatieprocedures te houden. Het grotere groepsverschil bij intellectuele overexcitability maakt daarvan evenmin een gevalideerd identificatiemiddel.
De meta-analyse onderzoekt groepsverschillen, zonder de diagnostische nauwkeurigheid van een identificatieprocedure te toetsen. De kwaliteit van de oorspronkelijke studies beperkt bovendien de conclusies.
De specifieke combinatie van hogere overexcitabilities bij uitsluitend IQ 145+ is niet rechtstreeks getoetst. Daarvoor ontbreekt dus nog steeds de onderbouwing. Wood en Laycraft verbinden kenmerken van uitzonderlijke hoogbegaafdheid met Dąbrowski’s niveaus 3 en 4. Deze koppeling is een theoretische interpretatie. Of mensen met IQ 145+ daadwerkelijk vaker op deze ontwikkelingsniveaus functioneren, is in hun artikel niet onderzocht. Geen van beide artikelen toont aan dat mensen met IQ 145+ vaker op Dąbrowski’s niveau 3 of 4 functioneren.
Wat betekent dit voor de begeleiding bij overexcitabilities en hoogbegaafdheid
In mijn werk met volwassenen met kenmerken van hoogbegaafdheid wil ik zorgvuldig onderzoeken welke verklaringen recht doen aan hun ervaringen. Daarom gebruik ik multidimensionale identificatiemodellen, waarin ook de levensloop en de context waarin je functioneert een plaats krijgen.
Tijdens die verkenning kunnen signalen naar voren komen die mogelijk samenhangen met vroegkinderlijk trauma. Omdat traumabehandeling buiten mijn expertise valt, adviseer ik om een therapeut te raadplegen die lichaams- en ervaringsgericht werkt en deskundig is in traumabehandeling. Ervaringen uit je verleden kunnen immers invloed hebben op je reacties en op de ruimte die je ervaart om je mogelijkheden te benutten.
Wanneer iemand duidelijkheid zoekt over hoogbegaafdheid, kan zo’n advies best teleurstellend zijn. Die behoefte aan duidelijkheid neem ik serieus, terwijl ik zorgvuldig blijf in wat ik op dat moment kan vaststellen. Mensen komen regelmatig na een traject bij zo’n therapeut alsnog bij mij terecht. Want mijn begeleiding richt zich op de omstandigheden waarin jouw talent zich optimaal kan ontwikkelen en de keuzes waarmee je daar zelf richting aan geeft.
Herkenning in een beschrijving kan het begin van ons gesprek zijn. Voor het vaststellen van een intelligentieniveau is aanvullend, passend onderzoek nodig.
Wil je samen met mij onderzoeken wat jouw talent nodig heeft om verder tot ontwikkeling te komen? Vraag via onderstaande knop een kennismakingsgesprek aan.
Auteur: Larinda Bok-van der Voet, RITHA/ECHA specialist hoogbegaafdheid, Buitenpsycholoog, CSR-coach, Register loopbaanprofessional.