Kan hoogbegaafdheid samengaan met psychische klachten?

Hoogbegaafdheid is geen psychische stoornis. Toch kunnen volwassenen met kenmerken van hoogbegaafdheid psychische klachten ontwikkelen wanneer hun manier van denken, voelen en waarnemen jarenlang niet wordt herkend. Klachten ontstaan dan vaak niet door hoogbegaafdheid zelf, maar door langdurige aanpassing, onderstimulering, gebrek aan autonomie, sociale misverstanden, verkeerde feedback of een werkomgeving die onvoldoende aansluit.

Passende begeleiding kijkt dus niet alleen naar symptomen, maar ook naar iemands ontwikkeling, context, waarden, werk en zelfbeeld.

Hoogbegaafdheid is geen diagnose

Hoogbegaafdheid wordt soms te groot gemaakt en soms te klein. Aan de ene kant leeft het idee dat een hoogbegaafd mens met zijn intelligentie ieder probleem wel kan oplossen. Aan de andere kant wordt intensiteit al snel gelezen als afwijking, weerstand of instabiliteit. Beide beelden doen tekort aan de werkelijkheid.

Hoogbegaafdheid zegt iets over je cognitieve mogelijkheden, je manier van informatie verwerken, je behoefte aan betekenis, je gevoeligheid voor tegenstrijdigheden en je vermogen om verbanden te zien. Het is geen psychische stoornis. Tegelijk betekent dat niet dat je geen psychische klachten kan krijgen. Een recente systematische review vond geen eenduidig bewijs dat hoogbegaafde mensen als groep méér angst of depressie ervaren dan anderen, wat juist laat zien dat eenvoudige conclusies te kort door de bocht zijn. (ResearchGate)

De vraag is dus niet: “Word je psychisch kwetsbaar door hoogbegaafdheid?” De betere vraag is: “Wat gebeurt er met iemand die jarenlang niet goed gelezen wordt?”

Wat langdurig onbegrip met je zelfbeeld doet

Als afstudeeronderwerp voor de RITHA/ECHA opleiding verdiepte ik mij in de zelfbeeldontwikkeling van volwassenen met kenmerken van hoogbegaafdheid. Dit was een gedegen onderzoek én een eerste stap naar mijn boek: Had ik dit maar eerder geweten over ACT & hoogbegaafdheid. In mijn praktijk zie ik dagelijks dat volwassenen met kenmerken van hoogbegaafdheid al vroeg geleerd dat hun manier van waarnemen en doen “te veel” was. Je herkent het misschien:

• je stelde vragen waar anderen geen ruimte voor hadden.
• Je zag risico’s, patronen of morele spanningen eerder dan je omgeving.
• Je had behoefte aan verdieping, terwijl de groep vooral verder wilde.
• En wanneer je dat benoemde, kreeg je misschien te horen dat je ingewikkeld deed, té kritisch was, sociaal onhandig overkwam of jezelf moest leren aanpassen.

Zo kan er langzaam iets gaan verschuiven. Je gaat niet alleen je gedrag aanpassen, maar ook je zelfbeeld. Je denkt niet meer: “Mijn omgeving begrijpt mijn ontwikkeling onvoldoende.” Je denkt: “Er is iets mis met mij.”

Dat is een kantelpunt. Want vanaf dat moment ga je je eigen waarneming wantrouwen. Je spreekt je minder uit, je maakt je ideeën kleiner en je houdt je tempo in. Je voelt ook haarfijn aan dat iets niet klopt, maar je zoekt eerst bewijs voordat je jezelf serieus neemt. In werkcontexten kan dat zichtbaar worden in twijfel, uitputting, cynisme, verlies aan bevlogenheid of een bore-outachtig patroon.

Psychische klachten of een omgeving die niet klopt?

Natuurlijk kunnen angst, somberheid, burn-out, trauma, psychose, persoonlijkheidsproblematiek of andere psychische klachten ook voorkomen bij mensen met kenmerken van hoogbegaafdheid. Hoogbegaafdheid verklaart niet alles maar het spectrum mag geen verzamelmap worden waarin ieder probleem verdwijnt.

Tegelijk is het belangrijk dat professionals de context meenemen. Iemand die snel associeert, is niet automatisch chaotisch. Iemand die kritische vragen stelt, is niet automatisch lastig. Iemand die afhaakt bij herhaling, mist niet automatisch discipline. En iemand die intens reageert op onrecht, hoeft niet per definitie emotioneel onvolwassen te zijn.

Vooral in de geestelijke gezondheidszorg kan dit verschil belangrijk zijn. Het IHBV wijst erop dat hoogbegaafdheid kan samengaan met psychische problematiek en dat zorgvuldige diagnostiek vraagt om kennis van beide gebieden.

Fotocredits: Pixabay

Aanpassing kan je duur komen te staan

Aanpassen is op zichzelf gezond. Je houdt rekening met anderen, kiest je woorden zorgvuldig en stemt af op de situatie. Maar wanneer je voortdurend wezenlijke delen van jezelf moet dempen om mee te kunnen doen, betaal je een veel te hoge prijs.

Je gaat steeds minder zeggen dan je denkt. Je laat het om de verbanden die je ziet te benoemen omdat je bang bent dat het “weer te veel” is. Je doet mee aan vergaderingen waarin iedereen om de kern heen draait, terwijl jij allang ziet waar de echte crux zit. Je wordt vriendelijker, stiller en functioneler, maar voelt je steeds minder vrij.

Na verloop van tijd lijkt het alsof je motivatie weg is. In werkelijkheid is je levenskracht vaak niet verdwenen, maar vastgelopen in een omgeving waarin je te weinig autonomie, betekenis, diepgang of eerlijk gesprek ervaart.

Sociale problemen zijn niet altijd sociale tekorten

Veel volwassenen met kenmerken van hoogbegaafdheid herkennen sociale spanning. Niet omdat ze geen relaties willen, maar omdat hun tempo, diepgang, humor, waarden of gevoeligheid voor inconsistentie vaak anders werkt. Hieronder geef ik vier voorbeelden:

• In een MT-overleg kan je te snel bij de kern zijn.
• In stakeholderafstemming kan je eerder dan anderen zien dat het officiële verhaal niet klopt.
• In een vrijwilligersbestuur kan je botsen met mensen die vooral harmonie willen bewaren.
• In een partnerrelatie kan je verlangen naar een gesprek dat niet stopt bij praktische afspraken.

Dit betekent niet dat je jezelf moet terugtrekken of dat de ander tekortschiet. Het betekent wel dat je kan leren je denkstappen zichtbaarder te maken, je bedoeling eerder te benoemen en scherper te kiezen in welke context je jouw energie investeert.

Wat helpt bij hoogbegaafdheid en psychische klachten?

Wat helpt, begint bij een goede reflectie op jouw levensverhaal. Je hoeft niet alles te psychologiseren, maar ook niet alles weg te redeneren. Je hebt erkenning nodig voor je manier van denken en voelen, maar ook een uitnodiging om verantwoordelijkheid te nemen voor je volgende stap.

Passende begeleiding onderzoekt in ieder geval vijf gebieden:

• je levensverhaal,
• je zelfbeeld,
• je werkcontext,
• je relaties en
• je waarden.

Voor we verder gaan stel ik je eerst een paar reflectievragen: “wanneer ben je jezelf kleiner gaan maken? In welke situaties gebruik je je intelligentie om je gevoel te controleren? Op welk gebied vraagt je werk om aanpassing omdat je werk niet langer gezond is? En welke keuze past bij wie je diep van binnen altijd al had willen zijn?”

Dit sluit aan bij Dąbrowski’s theorie van positieve desintegratie waar, naast ACT (Acceptance and Commitment Therapy), mijn boek met de ACT-werkvormen op gefundeerd zijn. In deze theorie wordt innerlijke spanning niet alleen als probleem gezien, maar ook als mogelijke ingang naar persoonlijkheidsontwikkeling, mits je leert kiezen vanuit waarden, je geweten en kiest voor een richting.

Wanneer is professionele hulp nodig bij psychische klachten?

Wanneer klachten ernstig zijn, lang aanhouden of je dagelijks functioneren verstoren, is professionele hulp belangrijk. Denk aan zware somberheid, suïcidale gedachten, psychose, trauma, ernstige angstklachten of situaties waarin werken, slapen, eten of zorgen voor jezelf niet goed meer lukt. Neem dan contact op met je huisarts of een bevoegde psychologische of psychiatrische hulpverlener. Een overzicht van psychologen of professionals die in de psychiatrie werken vind je hier.

Zoek bij voorkeur iemand die niet alleen naar klachten kijkt, maar ook begrijpt hoe hoogbegaafdheid, intensiteit, aanpassing, autonomie en werkcontext kunnen meespelen. Want je hebt geen hulp nodig die je kleiner maakt of jou vraagt jezelf aan te passen, nee je hebt hulp nodig van iemand die nuchter blijft en je uitnodigt tot een vrij en betekenisvol leven.