Matrix-denken is het vermogen om een gedachte, ervaring of vraag direct te verbinden met een groter innerlijk netwerk van kennis, waarden, patronen, herinneringen en mogelijke gevolgen. Bij volwassenen met kenmerken van hoogbegaafdheid kan dit leiden tot scherpe inzichten en strategisch overzicht, maar ook tot overbelasting wanneer te veel betekenisvolle verbanden tegelijk aandacht vragen.
Matrix-denken is een innerlijk systeem waarin iemand in complexe, zelfgebouwde matrices, verbanden tussen ogenschijnlijk losse elementen legt. Dit gaat over een denkpatroon waarin iemand voortdurend verbanden legt tussen kennis, ervaringen, waarden, patronen, uitzonderingen, metaforen, risico’s, toekomstscenario’s, morele vragen en eerdere inzichten.
Jennifer Harvey Sallin, een in Zwitserland gevestigde psycholoog, coach en auteur beschrijft het proces van matrix-denken als “het vermogen om grote hoeveelheden informatie, ervaringen, verbanden en betekenislagen in een zelfgebouwd samenhangend netwerk te organiseren”.
Metadenken: Dit betekent dat iemand niet alleen denkt over een onderwerp, maar ook denkt over het eigen denken, de manier van leren, weten, herinneren, begrijpen en het grotere geheel waarin de vraag staat.
Iedereen associeert. Je hoort een woord, denkt aan een herinnering, legt een verband of krijgt een idee. Bij een matrixdenker gebeurt er iets omvangrijkers. De associatie blijft niet op zichzelf staan, maar wordt verbonden met eerdere ervaringen, bestaande kennis, waarden en patronen in een groter innerlijk netwerk.
Bijvoorbeeld: iemand hoort in een vergadering het woord “professionalisering”. Een gewone associatie kan zijn: scholing, kwaliteit, beleid. Een matrix-denkende volwassene met kenmerken van hoogbegaafdheid kan de volgende thema’s tegelijkertijd waarnemen:
Voor de omgeving lijkt dat soms alsof iemand een omweg maakt. Voor de persoon zelf is het vaak helemaal geen omweg, maar meer een verdichting. Er komen veel lagen, verbanden en betekenissen tegelijk samen. Wat voor anderen indirect en te gedetailleerd lijkt, kan innerlijk juist een snelle beweging naar de kern zijn. Want de vraag wordt niet als losstaand gezien, maar meteen in een groter geheel geplaatst.
Dat laatste is belangrijk. De matrixdenker is dus niet alleen druk met denken. Het is een manier waarop de geest voortdurend probeert om:
| Proces | Wat er innerlijk gebeurt |
| Contextualiseren | Een losse gebeurtenis wordt direct in een groter verband geplaatst. |
| Verbinden | Informatie uit verschillende domeinen wordt aan elkaar gekoppeld. |
| Abstraheren | De onderliggende structuur, wetmatigheid of paradox wordt gezocht. |
| Herordenen | Nieuwe informatie verandert ook de bestaande matrix zelf. |
Daarom kan iemand met zo’n manier van denken soms heel snel tot een conclusie komen die voor anderen uit de lucht komt vallen. De matrixdenker is niet kort door de bocht, nee, hij of zij heeft alle nuances al onderscheiden die voor iemand anders onzichtbaar zijn of op het eerste gezicht één geheel lijken.
Bij hoogbegaafde volwassenen met een sterk ontwikkelde gave van matrix-denken is één vraag zelden alleen de vraag. Een loopbaanvraag is dan ook een identiteitsvraag. Een samenwerkingsprobleem is ook een vraag over waarden, macht, taal, veiligheid en systeeminrichting. Een beleidsvraag is ook een vraag over mensbeeld, verantwoordelijkheid, rechtvaardigheid en toekomstbestendigheid.
Daarmee wordt duidelijk waarom gewone begeleiding soms tekortschiet. Wanneer iemand alleen op gedragsniveau wordt aangesproken, terwijl de eigenlijke beweging op betekenisniveau zit, voelt de interventie minimaal. Dan krijgt iemand tips, terwijl hij of zij eigenlijk een nieuw betekenisgevend kader nodig heeft.
Fotocredits: StockSnap by Pixabay
Matrix-denken kan uitzonderlijk waardevol zijn. De hogere granulariteit maakt het mogelijk om minimale signalen vroegtijdig te zien, complexe situaties snel te doorgronden, verborgen aannames bloot te leggen en nieuwe kaders te bouwen waar anderen nog binnen oude kaders blijven werken.
In leiderschap, innovatie, ondernemerschap, bestuur, wetenschap, coaching, theologie, zorg, ethiek en veranderkunde kan dit een enorme bijdrage zijn. Niet omdat iemand “meer weet”, maar omdat iemand op meerdere niveaus tegelijk kan zien wat er gebeurt.
Bij volwassene met kenmerken van hoogbegaafdheid zie je dan vaak dat iemand niet alleen oplossingen wil produceren, maar een beter geheel wil bouwen. Dat sluit aan bij Sallins observatie dat high+ gifted mensen vaak niet alleen hun eigen structuur hebben, maar ook de neiging kunnen hebben om nieuwe structuren te creëren voor groepen, denksystemen, disciplines of culturen.
Matrix-denken kan ook zwaar gaan voelen. Niet omdat de complexiteit te belastend is, maar omdat er geen passende bedding is. Dan blijft alles intern: de verbanden, beelden, ideeën, morele spanning, toekomstige mogelijkheden, creativiteit, onuitgesproken analyses en gevormde inzichten. Dat laatste kan leiden tot spanning, overbelasting of, zeker wanneer er geen gelijkgestemden zijn, een isolement.
Dat zie je bijvoorbeeld wanneer iemand eindeloos blijft perfectioneren zonder in actie te komen. Of wanneer elk antwoord meteen vier nieuwe vragen oproept.
Sallin schrijft dat high+ gifted mensen vaak geen duidelijk “genoeg”-punt ervaren: elk antwoord kan weer een nieuwe reeks vragen oproepen. Dat komt omdat het denken voortdurend nieuwe verbanden blijft genereren.
Er ontstaan dan steeds meer ideeën, vragen, risico’s, morele overwegingen, toekomstscenario’s, verbanden met eerdere ervaringen, mogelijke consequenties. Alles lijkt relevant. Het kan dan moeilijk worden om één vorm te kiezen, één richting vast te houden of één stap concreet te maken.
Alle verbindingen die nog niet zijn afgerond, begrensd of omgezet in een keuze blijven als het ware rondspoken in het hoofd. Dan is het helpend om een praktische uitwerking te kiezen. Dat kan een besluit zijn, een tekst, een gesprek, een ontwerp, een grens of een eerste concrete stap.
Zo ziet dat er in de praktijk uit:
| Open verbinding | Gekozen vorm |
| “Dit raakt ook aan mijn waarden.” | “Ik kies nu welke waarde leidend is.” |
| “Er zijn nog vier manieren om dit te bekijken.” | “Ik kies nu één invalshoek voor deze fase.” |
| “Dit heeft gevolgen voor later.” | “Ik noteer de lange termijn en handel nu op de eerste stap.” |
| “Ik zie nog een dieper patroon.” | “Ik geef dat patroon later ruimte, maar maak nu deze keuze.” |
De verbinding met Dąbrowski’s theorie van positieve desintegratie ligt in de ontwikkelingsrichting van een persoon. Dąbrowski ziet overexitabilities als een ontwikkelkracht die samen met de derde factor tot een enorme ontwikkeling van iemands potentieel kan zorgen. Potentieel alleen is niet voldoende. Er dient ook uitstekend en op een zeer hoogstaand niveau, dat ver boven het gemiddelde uitsteekt, gehandeld te worden.
Dabrowski’s theorie van positieve desintegratie geeft mij taal en structuur om mensen met kenmerken van hoogbegaafdheid, via positieve desintegratie, te begeleiden naar herintegratie op een hoger niveau.
Daarmee zie ik matrix-denken als een cognitief-existentieel construct dat pas werkelijk vruchtbaar wordt wanneer het niet alleen meer verbanden maakt, maar ook innerlijke ordening, waardenrichting en belichaamde keuzes krijgt. Zonder integratie blijft de matrix mogelijk briljant maar vermoeiend. Met integratie wordt zij richtinggevend.
In mijn boek “Had ik dit maar eerder geweten over ACT & hoogbegaafdheid” neem ik je mee in Dąbrowski’s theorie van positieve desintegratie én hoe je jouw krachtige en intense denken en voelen kan vertalen naar een betekenisvol leven. In het hardcover boek vind je daar ontelbaar veel praktische oefeningen en werkvormen. In een extra werkvormenboek vind je nog eens 96 pagina’s met extra werkvormen. Bekijk de inhoudsopgave of koop het werkvormenboek.
In begeleiding van volwassenen met kenmerken van hoogbegaafdheid gebruik ik matrix-denken als werkhypothese. De vraag wordt dan niet: “Hoe krijgen we dit denken rustiger?” De betere vraag is: “Wat heeft dit denken nodig om richting, begrenzing, voldoening en een gevoel van bijdragen te krijgen?”
Dat betekent dat ik niet moet versimpelen maar dat ik iemand de interne logica leer te zien. Daarna help ik iemand om onderscheid te maken tussen hoofdzaken en bijzaken, tussen urgentie en betekenis, tussen morele scherpte en persoonlijke verantwoordelijkheid, tussen potentieel, morele waarden en de gekozen handelingswijze.
Ik heb een mooie vraag voor je om jouw sterke (denk)kracht daadwerkelijk in de praktijk te brengen:
Welke vier verbindingen maakt jouw denken nu -en allemaal tegelijk- en welke daarvan vraagt nu om een concrete actie in de dagelijkse praktijk?
Die vraag erkent de complexiteit, maar helpt ook om uit het oneindige matrix-denken één werkbare handeling te kiezen.
Matrix-denken kan je taal geven voor complexe betekenisvorming zodat je wijzer, vrijer, eerlijker en met meer voldoening kan leven en werken.
Larinda Bok-van der Voet
Wil je meer nieuwe blogs lezen en op de hoogte gehouden van nieuwe updates en interessante artikelen over hoogbegaafdheid? Nodig mij dan op Linkedln uit om te connecten. Dan ontvang je de nieuwsbrief en mijn berichten op je tijdlijn. Let’s Connect!
Matrix-denken is een manier van denken waarbij een gedachte, vraag of ervaring direct wordt verbonden met een groter innerlijk netwerk van kennis, herinneringen, waarden, patronen, beelden en mogelijke gevolgen. Het gaat dus niet alleen om associëren, maar om betekenis geven op meerdere niveaus tegelijk.
Nee, iedereen kan verbanden leggen en patronen herkennen. Bijvolwassenen met kenmerken van hoogbegaafdheid kan dit proces wel sterker, sneller, meerlagiger en zelfstandiger verlopen.
Matrix-denken kan vermoeiend worden wanneer te veel betekenisvolle verbanden tegelijk open blijven staan. Dan blijft het denken nieuwe vragen, risico’s en mogelijkheden openen, terwijl er nog geen gekozen vorm is. Wat dan helpt, is niet harder werken, maar kiezen wat nu vorm mag krijgen: een besluit, een tekst, een gesprek, een ontwerp, een grens of een eerste concrete stap.
Matrix-denken vraagt geen snelle versimpeling, maar eerst erkenning van de interne samenhang. Daarna kan iemand leren onderscheiden welke verbinding belangrijk is, welke verbinding later aandacht krijgt en welke vorm nu gekozen wordt. In coaching gaat het dan om richting geven aan complexiteit, niet om complexiteit kleiner maken.
Sallin, J. H. (2022). High, exceptional & profound giftedness. InterGifted. https://intergifted.com/high-exceptional-profound/
Silverman, L. K. (1997). The construct of asynchronous development. Peabody Journal of Education, 72(3–4), 36–58. https://doi.org/10.1080/0161956X.1997.9681865
Daniels, S., & Piechowski, M. M. (Eds.). (2009). Living with intensity: Understanding the sensitivity, excitability, and emotional development of gifted children, adolescents, and adults. Great Potential Press.
Wil je hoogbegaafdheid als verrijking zien? Investeer in coaching. Hoe?
Als je je wilt verdiepen in de zelfbeeld- en persoonlijkheidsontwikkeling van mensen met kenmerken van hoogbegaafdheid, zelf betekenis wilt geven aan je leven of als je hulpverlener bent en je cliënten meer wilt leren over hoogbegaafdheid, dan is dit boek een waardevol instrument.