Loopbaankeuze is bij hoogbegaafdheid vaak ingewikkeld omdat veel talenten, hoge verwachtingen, perfectionisme, morele gevoeligheid en behoefte aan betekenis allemaal tegelijkertijd meespelen. De literatuur laat zien dat hoogbegaafde mensen niet vanzelf een passende loopbaan vinden. Goede loopbaanbegeleiding helpt om zelfeffectiviteit, uitkomstverwachtingen, waarden en concrete omgevingsfactoren mee te nemen in keuzes.
Loopbaanbegeleiding bij hoogbegaafdheid is begeleiding die verder kijkt dan interesses, functies en competenties. Ze onderzoekt hoe talent, waarden, zelfeffectiviteit, uitkomstverwachtingen, betekenis, perfectionisme en context samen invloed hebben op loopbaankeuzes.
Veel mensen denken dat hoogbegaafdheid vanzelf leidt tot een passende loopbaan. Het lijkt dan alsof snel denken, veel kunnen en makkelijk leren automatisch uitmonden in werk dat klopt. De literatuurstudie van Wood, Smith en Duys laat juist iets anders zien. Hoogbegaafde mensen hebben niet minder loopbaanbegeleiding nodig, maar vaak juist begeleiding die beter aansluit bij hun complexiteit.
Dat is belangrijk, want hoogbegaafd en werk gaat niet alleen over uitdaging. Loopbaanbegeleiding bij hoogbegaafdheid gaat ook over:
Voor mijn studie tot RITHA/ECHA Specialist aan de Radboud Universiteit moest ik wat ook wel de “hoogbegaafdheidsbijbel” genoemd wordt bestuderen. Het APA Handbook of Giftedness and Talent van Wood, Smith en Duys. Zij beschrijven in het ruim 700 pagina’s tellende boek dat hoogbegaafde mensen niet automatisch tot passende loopbaankeuzes komen.
Hun loopbaanontwikkeling hangt samen met talent, sociaal-emotionele ontwikkeling, verwachtingen (van henzelf en anderen), de context, betekenisgeving en de ruimte om eigen keuzes te maken.
Hoewel de literatuurstudie vooral schrijft over hoogbegaafde jongeren en jongvolwassenen, zijn de onderliggende mechanismen ook herkenbaar bij volwassenen die opnieuw voor loopbaankeuzes staan. Denk aan de vraag
Fotocredits: Peggy-Marco Pixabay
In de praktijk zie ik dat loopbaankeuzes voor hoogbegaafde volwassenen soms moeilijk is omdat er meerdere lagen tegelijk meespelen. Je denkt niet alleen: welke baan past bij mijn competenties? Je denkt ook: wat betekent deze keuze voor mijn vrijheid, mijn gezin, mijn inkomen, mijn waarden, mijn geloofwaardigheid, mijn bijdrage en mijn toekomst? Al deze vragen dienen in loopbaancoaching beantwoordt te worden.
Daarbij kan een hoogbegaafde volwassene veel scenario’s tegelijk overzien. Dat kan helpen bij een strategisch besluitvormingsproces, maar het kan ook vertragen. Je ziet niet alleen de kans, maar ook de risico’s. Je ziet niet alleen de nieuwe mogelijkheid, maar ook wat de organisatie of jijzelf achterlaat. Je ziet niet alleen het werk zelf, maar ook het systeem eromheen.
Dan voelt een loopbaankeuze niet als een simpel keuzemoment. Dat is het ook niet, loopbaankeuze is een innerlijk ordeningsproces.
De sociale cognitieve loopbaantheorie kijkt naar de wisselwerking tussen zelfeffectiviteit, uitkomstverwachtingen, doelen, vaardigheden, interesses en omgeving. Zelfeffectiviteit gaat over de vraag: geloof je dat je deze stap kan zetten? Uitkomstverwachtingen gaan over de vraag: wat denk je dat er gebeurt als je deze stap zet?
Dat verschil is belangrijk. Iemand kan inhoudelijk heel geschikt zijn voor leiderschap, ondernemerschap, onderzoek, bestuur of een stevige loopbaanwending, maar toch blijven aarzelen. Niet omdat het talent ontbreekt, maar omdat de verwachte gevolgen zwaar voelen. Denk aan inkomensonzekerheid, zichtbaarheid, kritiek, verlies van status, teleurstelling van anderen of de angst dat de keuze later toch niet klopt.
Bij volwassenen met kenmerken van hoogbegaafdheid kan dit heel ongemerkt toch onderwater meespelen. Je kan weten dat je meer ruimte nodig hebt en tegelijk gaan twijfelen of je die ruimte mag innemen. Je kan voelen dat je huidige werk niet meer past en tegelijk vasthouden aan wat je hebt opgebouwd. Je kan een sterke roeping ervaren en tegelijk bang zijn dat die roeping financieel, sociaal of professioneel te kwetsbaar is.
Daarom is loopbaanbegeleiding bij hoogbegaafdheid niet alleen een kwestie van interesses in kaart brengen. Het vraagt ook om onderzoek naar overtuigingen, verwachtingen, eerdere ervaringen, levenservaringen, maatschappelijke beelden en de concrete context waarin iemand keuzes maakt.
Dit vraagt niet alleen een werkwijze vanuit de loopbaancoaching maar ook vanuit de sociologie, filosofie, psychologie, bedrijfs- en organisatiekunde en vanuit het existentialisme.
Perfectionisme kan loopbaankeuzes bij hoogbegaafde volwassenen sterk vertragen. Niet omdat je geen keuze kan maken, maar omdat de keuze te veel moet oplossen. De baan moet
Zorgvuldigheid is waardevol. Maar wanneer elke keuze definitief, foutloos en volledig verantwoord moet zijn, wordt kiezen zwaar. Dan blijft iemand onderzoeken, vergelijken, lezen, praten en analyseren, terwijl er diep vanbinnen allang iets duidelijk is geworden.
De literatuur beschrijft dat perfectionisme kan leiden tot uitstelgedrag, risicomijding, angst om te falen en de behoefte om de ene beste keuze te maken. Bij volwassenen zie je dat terug in vragen als:
Een gezonde loopbaankeuze vraagt daarom niet om perfecte zekerheid. Ze vraagt om voldoende motivatie om een bewuste stap te zetten. Daarom onderzoek ik voordat ik met iemand ga samenwerken in hoeverre iemand actiebereid is en niet schroomt om uit de comfortzone te gaan. Juist in die comfortzone zit geen groei. Als je eenmaal het besluit hebt genomen om je potentieel te willen exploreren dan ontstaat er groei en bloei. Ik help mensen graag bij die persoonlijke ontwikkeling. Vaak met een liefdevolle schop onder de kont, soms confronterend en provocatief, net wat ik intuïtief aanvoel wat er op dat moment helpend lijkt.
Voor veel hoogbegaafde volwassenen is betekenisgeving geen overbodigheid, maar noodzakelijke loopbaaninformatie. Wanneer werk geen verbinding meer heeft met je waarden, autonomie, rechtvaardigheid of inhoudelijke uitdaging, ontstaat er vaak innerlijke spanning. Mede daarom schreef ik mijn boek: Had ik dit maar eerder geweten over ACT & hoogbegaafdheid met als ondertitel: voor een vrij en betekenisvol leven.
Dat betekent niet dat elk werk groots, maximaal zichtbaar of maatschappelijk indrukwekkend moet zijn. Betekenis kan ook liggen in zorgvuldig vakmanschap, zuivere besluitvorming, een eerlijk gesprek, goede zorg, een kloppende analyse, een integere organisatie of een bijdrage die misschien niet iedereen ziet, maar die wel wezenlijk is.
De literatuur noemt morele gevoeligheid, empathie en de zoektocht naar betekenis als belangrijke factoren in loopbaankeuzes. Voor volwassenen die zich herkennen in niveau 4 van Dąbrowski’s theorie van positieve desintegratie wordt dat nog scherper. Je wil niet alleen ergens goed in zijn. Je wil dat je werk klopt met wie je bent, wat je ziet en waar je verantwoordelijkheid voor wil nemen. Over Dąbrowski’s theorie van positieve desintegratie schrijf ik uitgebreid in mijn boek Had ik dit maar eerder geweten over ACT & hoogbegaafdheid. Hier vind je een aantal hoofdstukken.
Voor loopbaanbegeleiding betekent dit dat er niet alleen gekeken moet worden naar functies, branches of competenties. Er moet ook ruimte zijn voor de vraag
Daarmee wordt loopbaanbegeleiding geen zoektocht naar de perfecte functie, maar een strategisch proces waarin je leert kiezen vanuit wat klopt.
Wanneer je veel kan, is de vraag niet alleen welk talent je hebt. De betere vraag is welk talent je nu in dienst wil stellen van je waarden, je levensfase en je bijdrage.
Dat vraagt om vertraging, maar niet om eindeloos nadenken. Het helpt om je keuzes concreet te maken.
Passend werk ontstaat vaak niet door één groot inzicht, maar door een reeks bewuste keuzes. Je herkent wat niet meer klopt. Je onderzoekt wat ruimte geeft. Je benoemt wat van waarde is. Je zet een volgende stap die groot genoeg is om iets te veranderen en klein genoeg om werkelijk te doen.
Als je denkt de ideale baan gevonden te hebben kan dat in de praktijk anders uitpakken. Hoe zorgvuldig je ook de baan onderzocht en koos, er zijn soms zaken zoals de cultuur, leiderschapsstijl, het besluitvormingsproces of de onderlinge verhoudingen die pas zichtbaar worden wanneer je er daadwerkelijk werkt. Blijf daarom toetsen of wat je in je werk ervaart overeenkomt met wat voor jou essentieel is.
Dit doe je door concrete situaties naast je waarden, behoeften en vooraf bepaalde criteria voor passend werk te leggen. Wanneer dezelfde frictie zich blijft herhalen, onderzoek dan welke factor steeds terugkomt en gebruik die informatie om eerder bij te sturen én gerichter vragen te stellen bij een volgende loopbaankeuze.
Kom je er alleen niet uit? Ik help je graag als we een professionele verbinding voelen en jij in de doelgroep past.
Het is ook inzichtgevend om je kwaliteiten en valkuilen in beeld te hebben.
Ik schreef twee blogs over solliciteren en eentje over werk bij hoogbegaafdheid.
Betekenisvol werk en hoogbegaafdheid
Tips voor succesvolle antwoorden tijdens een sollicitatiegesprek
Waarom zou je werken (inclusief linken naar andere interessante blogs en websites)
Hoogbegaafdheid maakt loopbaankeuzes niet vanzelf eenvoudiger. Juist door veel mogelijkheden, hoge standaarden, morele gevoeligheid, behoefte aan betekenis en een scherp bewustzijn van context kan kiezen complex worden.
De literatuur over loopbaanbegeleiding en hoogbegaafdheid laat zien dat goede begeleiding nodig kan zijn om je talent, waarden, zelfeffectiviteit, uitkomstverwachtingen en omgevingsfactoren met elkaar te verbinden. Voor hoogbegaafde volwassenen gaat het daarbij niet alleen om de vraag welke baan passend is. Het gaat om de diepere vraag welk werk helpt om vrij en betekenisvol te leven, terwijl je je talent inzet op een manier die klopt.
Bij een loopbaanvraag die ik zelf niet kan beantwoorden vanwege de doelgroep en het voelen van geen verbinding tip ik altijd dat iemand een coach moet zoeken die ruime ervaring heeft en goed gefundeerde kennis van hoogbegaafdheid heeft. Je vindt deze op het kwaliteitsregister hoogbegaafdheid en de website van de ECHA beroepsvereniging.
Naast RITHA/ECHA Specialist hoogbegaafdheid, opgeleid aan de Radboud Universiteit ben ik geregistreerd loopbaanprofessional. Dit alles houdt in dat ik jaarlijks scholing en intervisie volg en aan de hoge kwaliteit- en professionaliteitscriteria van het kwaliteitsregister van de Noloc voldoe. Hier lees je meer over mij en mijn registratie. Ook ben ik lid van de RITHA/ECHA specialisten beroepsvereniging.
Zullen we kennismaken? Klik op onderstaande button.
Loopbaankeuze is bij hoogbegaafdheid vaak ingewikkeld omdat veel talenten, hoge verwachtingen, perfectionisme, morele gevoeligheid en behoefte aan betekenis tegelijk meespelen. Daardoor gaat kiezen niet alleen over werk, maar ook over identiteit, waarden en richting.
Goede loopbaanbegeleiding helpt om talenten, waarden, interesses, zelfeffectiviteit, uitkomstverwachtingen en werkomgeving samen te onderzoeken. Vooral reflectie, concrete ervaring, passende assessments, rolmodellen en waardenonderzoek kunnen helpen om tot een bewuste keuze te komen.
De sociale cognitieve loopbaantheorie is een loopbaantheorie die kijkt naar zelfeffectiviteit, uitkomstverwachtingen, doelen, vaardigheden, interesses en omgeving. De theorie helpt verklaren waarom iemand met veel talent toch kan twijfelen, uitstellen of een keuze maken die niet volledig past.
Voor veel hoogbegaafde volwassenen is betekenis belangrijk omdat werk verbonden is met waarden, autonomie, rechtvaardigheid en bijdrage. Wanneer werk daar niet meer bij aansluit, kan er innerlijke spanning ontstaan, ook als iemand uiterlijk succesvol functioneert.
Jung, J. Y. (2014). Modeling the occupational/career decision-making processes of intellectually gifted adolescents: A competing models strategy. Journal for the Education of the Gifted, 37(2), 128–152. https://doi.org/10.1177/0162353214529045
Lent, R. W., Brown, S. D., & Hackett, G. (2002). Social cognitive career theory. In D. Brown (Ed.), Career choice and development (4th ed., pp. 255–311). Jossey-Bass.
Rinn, A. N., & Bishop, J. (2015). Gifted adults: A systematic review and analysis of the literature. Gifted Child Quarterly, 59(4), 213–235. https://doi.org/10.1177/0016986215600795
Wood, S. M., Smith, C. K., & Duys, D. K. (2018). Career counseling and the gifted individual: Applying social cognitive career theory to the career decision making of gifted individuals. In S. I. Pfeiffer (Ed.), APA handbook of giftedness and talent (pp. 629–644). American Psychological Association. https://doi.org/10.1037/0000038-041
Wil je hoogbegaafdheid als verrijking zien? Investeer in coaching. Hoe?
Als je je wilt verdiepen in de zelfbeeld- en persoonlijkheidsontwikkeling van mensen met kenmerken van hoogbegaafdheid, zelf betekenis wilt geven aan je leven of als je hulpverlener bent en je cliënten meer wilt leren over hoogbegaafdheid, dan is dit boek een waardevol instrument.