Rouw en hoogbegaafdheid

rouw en hoogbegaafdheid Larinda Bok

Ieder mens komt in zijn leven in aanraking met thema’s die bepalen hoe je je ontwikkelt en wie je bent of zou willen zijn. Denk aan bijvoorbeeld omgaan met successen, rouw en aansluiting vinden.

De mate van intensiteit waarmee mensen deze ervaringen beleven, verschilt echter per persoon. Met name hoogbegaafde mensen kunnen, door hun hogere bewustzijn de emoties die met deze ervaringen gepaard gaan zeer intens beleven (Houkema, 2020; Silverman, 2013; Webb, Daniels & Piechowski, 2008). 

Vraag om informatie over rouw en hoogbegaafdheid

Via LinkedIn kreeg ik een vraag van iemand wiens partner drie maanden geleden is overleden. Deze persoon is nu totaal opgebrand.

De vraag was; “ik herken me in de persoonskenmerken van hoogbegaafdheid en jouw artikelen. Heb je een artikel over hoogbegaafdheid en rouw?”

Weinig literatuur over hoogbegaafdheid en rouw

In wereldwijde bibliotheken en verschillende boeken kan ik weinig informatie vinden over hoogbegaafdheid en rouw. Daarom maak ik, vanuit mijn verpleegkundige achtergrond, kennis over palliatieve zorg, geriatrie, hoogbegaafdheid en psychologie, in dit artikel de koppeling tussen hoogbegaafdheid en rouw. Waar mogelijk vermeld ik de bronnen waar ik de informatie vond.

Ik hoop hier veel mensen mee te inspireren en inzicht te geven hoe een en ander werkt.

Naar aanleiding van mijn literatuuronderzoek schreef ik ook een blog over hoogsensitiviteit (HSP) en rouw.

Hoogbegaafdheid

Het Delphi-model Hoogbegaafdheid (Kooijman- van Thiel, 2008) geeft in begrijpelijke taal de complexiteit van hoogbegaafdheid weer. Ik werk graag met dit consensusmodel. Het Delphi-model Hoogbegaafdheid beschrijft hoogbegaafdheid als volgt.

Een hoogbegaafde is een snelle en slimme denker, die complexe zaken aankan. Autonoom, nieuwsgierig en gedreven van aard. Een sensitief en emotioneel mens. Intens levend. Hij of zij schept plezier in creëren.

Delphi-model Hoogbegaafdheid (Kooijman- van Thiel, 2008)

Ik licht er twee elementen uit: intensiteit en rijkgeschakeerdheid.

Intensiteit van hoogbegaafden

Wanneer je overal té voor zet, dan begrijp je wat bedoeld wordt met intens. Alle knoppen staan bij hoogbegaafde mensen op tien en uitzetten is lastig.

Het intense heeft vooral betrekking op voelen, denken en willen. Een hoogbegaafde rouwende voelt intens veel en is sterk in metacognitief denken, wat de kans op piekeren en in cirkels blijven denken vergroot. 

Rijk geschakeerd hoogbegaafd

Kooijman- van Thiel (2008) omschrijft een rijkgeschakeerde emotionele binnenwereld als dat er zeer veel emoties rondgaan in hoogbegaafde mensen. Soms zelfs zoveel dat zij zich ervoor af moeten sluiten.

De emoties zijn heel genuanceerd en kleurrijk en onderling sterk verweven.
Deze complexiteit van emoties speelt duidelijk mee bij de beleving van rouw en rouwverwerking.

Hoogbegaafdheid en rouw

Over hoogbegaafdheid en rouw is niet veel wetenschappelijke literatuur geschreven. 

Webb et al. (2016) schrijft dat het moeilijk is je te verzoenen en om te gaan met de complexe realiteit van scheiding, dood, armoede en oorlog. Dat geldt zelfs voor de meest volgroeide en ontwikkelde volwassene.

Webb et al. refereren aan hoogbegaafde kinderen, die zich veel van wreedheden op tv aantrekken. Zo zijn hoogbegaafde kinderen ook vaak bezorgd om de dood. Dat kan zich richten op kwetsbaarheid van insecten of het niet eten van vlees. Wat resulteert in gedragingen zoals vegetarisch worden of heel voorzichtig zijn als je buiten rondloopt. 

Existentiële thema’s bij hoogbegaafdheid en rouw

Het vermogen om problemen die betrekking hebben op het bestaan te overdenken, is inherent aan hoogbegaafdheid (Webb. 2013).

Hoogbegaafde kinderen ontwikkelen het vermogen tot metacognitie (het nadenken over hun denken) al op jonge leeftijd (Schwanenflugel, 1997). 
In sommige gevallen zelfs voordat ze de emotionele middelen en ervaring hebben opgedaan om er succesvol mee om te kunnen gaan.

Ze zijn in staat om problemen op een wereldwijde schaal te bekijken, evenals de gevolgen ervan. Wanneer hun metacognitie samengaat met hun gevoeligheid en intensiteit, kan dit gemakkelijk leiden tot gevoelens van vervreemding van de wereld. 

Wat voor hoogbegaafde kinderen geldt in relatie tot existentiële thema’s zoals dood, verdriet en rouw, geldt ook voor sommige hoogbegaafde volwassenen.

Er bestaat ook een reëel risico op een existentiële depressie.

Wat doet verlies met ons lichaam? 

Rouw activeert de geschiedenis van verliezen die mensen eerder geleden hebben, soms al in hun kindertijd. Hoe dit afscheid is verlopen, bepaalt hoe nu afscheid wordt genomen. Dat varieert van intens heftig, onmerkbaar of chronisch rouwend.

Omdat er niet veel over rouw en hoogbegaafdheid is geschreven, ben ik de boeken en wereldwijde bibliotheken ingedoken en beschrijf ik hieronder een aantal onderwerpen rond rouw die op elke rouwende van toepassing kan zijn. Dus niet alleen voor hoogbegaafde mensen. 

Ik pretendeer hiermee niet volledig te zijn, het is mijn inziens, een selectie van de belangrijkste elementen van rouw.

Effecten van rouw op het lichaam

Erich Lindemann, een Duits- Amerikaanse psychiater onderzocht fysiologische effecten van rouw. In zijn publicatie beschrijft Lindemann (1963) de meest opvallende kenmerken: 

  • Duidelijke neiging tot zuchten en diep ademhalen.
  • Intense vermoeidheid en gebrek aan kracht en uitputting.
  • Spijsverteringsveranderingen zoals smaakverandering, geen eetlust, hol gevoel in de buik, steen in de maag gevoel etc..

Holistische visie

Ik ben een voorstander van, en werk vanuit een holistische visie en benadering. Deze gaat uit van het principe dat alles met elkaar is verbonden. Je bent een eenheid: fysiek, mentaal, emotioneel en spiritueel. 
Als we een emotionele ervaring via ons brein binnenkrijgen kan die ervaring ook naar ons lichaam worden gestuurd. 

Er is echter verschil tussen hoe men iets voelt en ervaart en de aanwezigheid van concrete lichamelijke klachten. Onderstaande voorbeelden maken dat duidelijk.

De lichamelijke impact van de dood van een geliefde

In mijn verpleegkundige loopbaan heb ik veel rouw en verdriet gezien. Ik herinner mij echtgenoten die van het ene moment kerngezond, binnen een week na het overlijden van hun partner terminaal werden en in korte tijd overleden. 

In mijn naaste familiekring kreeg iemand na het plotselinge overlijden van diens partner, door de schrik en het trauma van reanimatie en overlijden, een hartinfarct. 

Mostofsky et al. (2011) concludeerden in hun onderzoek naar de kans op een hartinfarct na het overlijden van een geliefd persoon in iemands leven, dat mensen die hun geliefde zijn verloren, de eerste 24 uur, 21 keer meer kans hebben op een hartinfarct.

Concentratieproblemen 

Rosnick et al. (2020) deed een steekproefonderzoek naar het effect van rouwverwerking op het cognitief functioneren van oudere volwassenen. Zij hadden meer moeite met onthouden dan niet rouwenden van dezelfde leeftijd. Dit duurde tot wel een half jaar na het overlijden.

Gewoonlijk worden zintuiglijke indrukken die door de dag heen opgedaan worden, als men slaapt verwerkt en in het brein opgeslagen. Bij rouwenden werkt dat anders. 

Het werkgeheugen kan minder opslaan doordat de heftige gevoelens, gedachten en emoties vastgehouden worden. Onthouden en concentreren kost hierdoor meer energie. 

Stress en rouw

Een lichaam in stress is alert en spant de spieren aan om zich te kunnen verweren. Wanneer er, zoals bij rouw, sprake is van chronische stress, kunnen de spieren zich niet meer ontspannen. Spierspanning wordt spierpijn. 

De rouw heeft tijd nodig om de uitingen te verminderen. Met dat de rouw minder heftig wordt, vermindert ook de spierpijn. 

Wanneer de rouw te groot is, te veel wordt en het leven onoverzichtelijk wordt is het essentieel om deskundige hulp te zoeken.

Hulp voor hoogbegaafden in rouw

Voor hoogbegaafde volwassenen kan dat extra lastig zijn omdat er niet veel rouwbegeleiders zijn die met hoogbegaafde volwassenen samenwerken. Een hoogbegaafde volwassene heeft toch net even een andere begeleiding en begrip nodig dan de gemiddelde mens.

Aandacht voor de intensiteit van voelen, het metacognitieve denken, existentiële overwegingen, het complexe denken en meer, vragen specifieke deskundigheid. 

Ondanks mijn opleiding als verpleegkundige en scholing en ervaring in de geriatrie, palliatieve zorg en hoogbegaafdheid, ben niet de juiste persoon voor intensieve rouwbegeleiding voor hoogbegaafde volwassenen.

ACT en rouw en verlies

Wanneer de Acceptance and Commitment Training (ACT) jou aanspreekt ben ik wél de juiste persoon die jou kan leren ruimte te geven aan jouw pijn en verdriet. ACT helpt bij erkenning en laat je ervaren dat je niet hoeft te vluchten voor je pijn en wat je kunt doen om steunend en begripvol te zijn voor jezelf in deze moeilijke tijd.

Kijk op de website van het IHBV (Instituut Hoogbegaafdheid Volwassenen) op de hulpverlenerslijst. Daar vind je psychologen die ervaring hebben met hulpverlening aan hoogbegaafde volwassenen.

Hoogbegaafd, rouw en werk

Na een overlijden met of zonder zorgverlof, roept ook vaak weer het werk. Er is tijd voor reïntegratie, echter op het moment van schrijven is er wettelijk niets geregeld voor rouwverlof.

Bovenstaande laat zien dat hoogbegaafde medewerkers de dood van een geliefde intenser beleven dan niet hoogbegaafde medewerkers. Het vraagt zorgvuldige afstemming tussen de leidinggevende, medewerker, HR, eventueel de bedrijfsarts om maatwerk aan te bieden voor rouwende hoogbegaafde medewerkers.

De fundamentele basiselementen liggen omver. Kinderen vragen de aandacht en rouwbegeleiding, het huishouden moet doorgaan en alle organisatorische zaken na een overlijden moeten ook gebeuren.

Hoogbegaafdheid na de eerste rouw

Een verlies zet je met beide benen op de grond. Je gaat nadenken over wat essentieel in je leven is.

Wanneer je op het punt staat te gaan ontdekken wat je na intens ingrijpende ervaringen met je leven wilt, ben ik wél de juiste persoon om je te helpen.

Mijn meerwaarde zit in een gedegen wetenschappelijke aanpak en mijn ervaring in de palliatieve zorg, psychiatrie en geriatrie. Naast mijn kennis over hoogbegaafdheid is mijn aanpak waardengebaseerd.

Want door de intense gebeurtenissen zoals het overlijden van een geliefde, een vroeggeboorte of het verlies van werk, doen je stilstaan bij wat nu echt van waarde is in je leven.

Wanneer je daar naar op zoek wilt naar de waarden in je leven en wilt weten welke talenten jij hebt, ben je ook van harte welkom om een kennismakingsafspraak te maken.

Wil je hoogbegaafdheid als verrijking zien? Investeer in coaching. Hoe?