Overprikkelbaarheid volgens Dabrowski: wat bedoelde hij oorspronkelijk?

Dabrowski overprikkelbaarheid

Deel 1 van de blogserie over Dąbrowski, overprikkelbaarheid en hoogbegaafdheid

Overprikkelbaarheid is een begrip dat je regelmatig tegenkomt in publicaties over hoogbegaafdheid. De vijf vormen die de Poolse psychiater Kazimierz Dąbrowski beschreef, worden gebruikt om ervaringen te verklaren en soms zelfs om hoogbegaafdheid te herkennen. Daarmee heeft het begrip een betekenis gekregen die verder gaat dan de oorspronkelijke theorie waarin het ontstond.

In het artikel Overexcitability Reconsidered: Domestication of a Developmental Theory beschrijft Chris Wells (2026) hoe overprikkelbaarheid vanuit de klinische en ontwikkelingspsychologische context van Dąbrowski terechtkwam in het onderwijs voor hoogbegaafde kinderen. Hij laat zien hoe het begrip gaandeweg steeds meer als zelfstandig kenmerk van hoogbegaafdheid werd beschouwd. De historische analyse van Wells brengt mij bij een inhoudelijke vraag die voor de begeleiding van volwassenen relevant is: welke betekenis gaf Dąbrowski zelf aan overprikkelbaarheid binnen zijn theorie van persoonlijkheidsontwikkeling?

Dabrowski overprikkelbaarheid: wat betekent overprikkelbaarheid volgens Dabrowski?

Kazimierz Dąbrowski beschreef overprikkelbaarheid (overexcitability) als een verhoogde psychische responsiviteit op innerlijke en uiterlijke prikkels. Hij onderscheidde vijf vormen die binnen zijn theorie van positieve desintegratie mogelijke componenten van ontwikkelingspotentieel vormen. Het begrip was niet bedoeld als instrument om hoogbegaafdheid vast te stellen, maar kreeg betekenis binnen een bredere theorie over persoonlijkheidsontwikkeling.

De klinische oorsprong van overprikkelbaarheid

Kazimierz Dąbrowski (1902-1980) was een Poolse psychiater en psycholoog die zich bezighield met de ontwikkeling van de menselijke persoonlijkheid. In zijn klinische werk ontmoette hij mensen bij wie sterke emotionele reacties, innerlijke conflicten en psychische spanningen een belangrijke plaats innamen.

Hij stelde vragen bij de vanzelfsprekendheid waarmee dergelijke ervaringen als symptomen van psychische problematiek werden beschouwd. Dit doet me denken aan de herstelgerichte psychiater, hoogleraar Jim van Os die erkent dat psychisch lijden iedereen kan overkomen. Hij ziet psychisch lijden als een reactie op iets dat speelt in je leven. Dit betekent niet dat je psychisch ziek bent en dat dit je identiteit bepaalt. In zijn boek: Wat psychisch lijden is, en waarom je niet ziek bent bij mentale moeilijkheden (2026) lees je hoe de herstelgerichte geestelijke gezondheidszorg hier anno 2026 tegenaan kijkt.


Dabrowski onderzocht of bepaalde vormen van psychische ontregeling ook konden samenhangen met persoonlijkheidsontwikkeling. Hij werkte oudere psychiatrische opvattingen over nervositeit en verhoogde gevoeligheid verder uit binnen zijn onderzoek naar ontwikkelingspotentieel. Zijn belangstelling ging uit naar de betekenis van verhoogde psychische responsiviteit voor het functioneren en de mogelijke ontwikkeling van een persoon.

5 vormen van overprikkelbaarheid

Dabrowski beschreef overprikkelbaarheid als een eigenschap van de psychische constitutie. Hij onderscheidde vijf vormen:

  • psychomotorische
  • zintuiglijke
  • verbeeldende
  • intellectuele
  • en emotionele overprikkelbaarheid.

Deze indeling was onderdeel van een omvangrijker theoretisch model. Dąbrowski onderzocht hoe de vormen zich tot elkaar verhielden en welke betekenis hun onderlinge samenstelling kon hebben voor ontwikkelingspotentieel.

Hij beschouwde vooral emotionele, verbeeldende en intellectuele overprikkelbaarheid als relevant voor meerlagige persoonlijkheidsontwikkeling. Psychomotorische en zintuiglijke overprikkelbaarheid konden volgens hem aanvullende energie of intensiteit geven, maar waren op zichzelf onvoldoende voor ontwikkeling naar een hogere persoonlijkheidsorganisatie. Dit is een theoretische veronderstelling van Dąbrowski. De aanwezigheid van een bepaalde vorm van overprikkelbaarheid is geen empirisch gevalideerde voorspeller van persoonlijkheidsontwikkeling, laat staan voor het identificeren van hoogbegaafdheid.

Dabrowski overprikkelbaarheid

Fotocredits: Robin Godefridi – Pexels

Welke plaats heeft overprikkelbaarheid binnen ontwikkelingspotentieel?

Een centraal begrip in Dąbrowski’s theorie is developmental potential, oftewel ontwikkelingspotentieel. Daarmee verwees hij naar de mogelijkheden die iemand op grond van diens psychische constitutie heeft om zich onder gunstige omstandigheden te ontwikkelen.

In zijn boek Psychoneurosis Is Not an Illness (1972) beschreef Dąbrowski overprikkelbaarheden, bijzondere capaciteiten en talenten, en autonome ontwikkelingsfactoren als relevante componenten van ontwikkelingspotentieel. Daarmee ontstaat een belangrijk onderscheid. Overprikkelbaarheid is binnen zijn theorie een mogelijke voorwaarde die kan bijdragen aan ontwikkeling. De aanwezigheid ervan betekent echter niet dat persoonlijkheidsontwikkeling als vanzelf plaatsvindt. Ook de samenstelling van het ontwikkelingspotentieel is relevant.

Dąbrowski beschreef verschillende configuraties die volgens hem uiteenlopende ontwikkelingsmogelijkheden met zich meebrachten. Sommige vormen van psychische intensiteit konden samengaan met constructieve ontwikkelingsprocessen, terwijl andere samenstellingen volgens zijn theorie ook met problematische ontwikkeling verbonden konden zijn. Het zou daarom onjuist zijn om iedere vorm van intensiteit bij voorbaat als een positieve eigenschap te beschouwen.

Dąbrowski kende aan overprikkelbaarheid een mogelijke ontwikkelingsbetekenis toe. Welke betekenis dat voor een individu heeft, kan niet worden vastgesteld door uitsluitend de vijf vormen te herkennen.

Wat bedoelde Dąbrowski met positieve desintegratie?

Voor Dąbrowski was persoonlijkheidsontwikkeling een proces waarin de bestaande psychische organisatie onder bepaalde omstandigheden haar samenhang kon verliezen. Hij gebruikte hiervoor het begrip desintegratie. Gedrag, overtuigingen en waarden die eerder vanzelfsprekend waren, kunnen binnen zo’n proces onderling tegenstrijdig worden. Je ervaart dan innerlijke conflicten omdat de verschillende manieren waarop je jezelf en jouw ervaringen verstaat, niet langer met elkaar overeenstemmen.

Dąbrowski onderscheidde eenlagige en meerlagige desintegratie

Bij eenlagige desintegratie ontbreken volgens zijn theorie nog duidelijke innerlijke hiërarchieën tussen verschillende mogelijkheden en waarden. Bij meerlagige desintegratie ontwikkelt iemand volgens Dąbrowski een innerlijke waardenhiërarchie. Vanuit een groeiend persoonlijkheidsideaal beoordeelt iemand welke eigenschappen en motieven hij in zichzelf wil ontwikkelen en welke hij bewust wil veranderen. Dat onderscheid is essentieel voor zijn opvatting van persoonlijkheidsontwikkeling.

Desintegratie is volgens Dąbrowski niet automatisch positief. Psychische ontregeling kan ook leiden tot stagnatie of een verslechtering van het functioneren. Van positieve desintegratie is binnen zijn theorie sprake wanneer de ontregeling bijdraagt aan de ontwikkeling van een nieuwe, meer autonome en hiërarchisch georganiseerde persoonlijkheidsstructuur. Het gaat dus verder dan het ervaren van een innerlijk conflict of het nemen van een bewuste beslissing na een moeilijke periode. Een belangrijk onderdeel van dit proces is de ontwikkeling van psychische dynamismen. Dąbrowski beschreef daarmee innerlijke krachten en processen die een rol spelen bij persoonlijkheidsontwikkeling.

De derde factor in Dabrowski’s theorie van positieve desintegratie

Daaronder valt ook de derde factor, waarmee hij verwees naar het vermogen om zelfstandig richting te geven aan je eigen ontwikkeling en om bewust te kiezen welke eigenschappen en waarden je in jezelf wil ontwikkelen. De derde factor is daarmee geen algemene reflectievaardigheid. Binnen Dąbrowski’s theorie behoort deze tot de dynamismen die samenhangen met verder ontwikkelde, meerlagige persoonlijkheidsontwikkeling.

Waarom staan de vijf overprikkelbaarheden niet los Dabrowski’s theorie van positieve desintegratie?

Hier ligt voor mij het belangrijkste punt. Wanneer overprikkelbaarheid uitsluitend wordt beschreven als verhoogde intensiteit, blijft vooral de mate waarin iemand ervaringen beleeft over. Binnen Dąbrowski’s theorie draait het echter om de mogelijke betekenis van die intensiteit in samenhang met ontwikkelingspotentieel, innerlijke conflicten en de ontwikkeling van autonome psychische dynamismen. Hoe deze principes met elkaar samenwerken beschrijf ik in mijn boek: Had ik dit maar eerder geweten over ACT & hoogbegaafdheid.

Praktijkvoorbeeld

Stel je voor dat iemand zich diepgaand bezighoudt met morele vraagstukken en daarbij sterke emoties ervaart. Vanuit Dąbrowski’s theorie kan je dan onderzoeken welke plaats deze ervaringen mogelijk hebben binnen het ontwikkelingspotentieel. Je kan daaruit echter niet afleiden dat de persoon een bepaalde vorm van overprikkelbaarheid heeft, zich in positieve desintegratie bevindt of een specifiek ontwikkelingsniveau heeft bereikt. Daarvoor zou een veel uitgebreidere beoordeling nodig zijn. Bovendien is de wetenschappelijke validatie van de ontwikkelingsniveaus en dynamismen beperkt.

Gebruik van overprikkelbaarheden door professionals

Dit onderscheid is ook voor professionals van belang. Wie overprikkelbaarheid gebruikt als theoretisch begrip, moet kunnen uitleggen welke betekenis Dąbrowski eraan gaf en waar de grenzen van de beschikbare wetenschappelijke onderbouwing liggen. Hoogbegaafdheid identificeren door iemand een overexcitabilities lijstje in te laten vullen is wetenschappelijk niet verantwoord.
In het blog Overexcitabilities en hoogbegaafdheid (145+) wat recent onderzoek zegt schrijf ik over een onderzoek uit 2026 dat geen relatie vindt tussen overexcitabilities en hoogbegaafdheid.


Dąbrowski ontwikkelde zijn theorie van positieve desintegratie om persoonlijkheidsontwikkeling te begrijpen, niet om intelligentie vast te stellen.
De meta-analyse van Olszewski-Kubilius et al. (2026) laat ook onvoldoende onderbouwing zien voor het gebruik van overprikkelbaarheden als identificatiecriterium voor hoogbegaafdheid. Wie op basis van zo’n vragenlijst concludeert dat iemand hoogbegaafd is, kent aan de uitkomsten een betekenis toe waarvoor het instrument niet is gevalideerd.

Hoe werd overprikkelbaarheid verbonden aan hoogbegaafdheid?

Dąbrowski bracht overprikkelbaarheid zelf in verband met bijzondere capaciteiten, creativiteit en begaafdheid. Zoals eerder geschreven: hij beschouwde overprikkelbaarheid echter niet als een instrument waarmee intelligentie kan worden vastgesteld.

Het gebruik van overprikkelbaarheid in het onderwijs

Vanaf het einde van de jaren zeventig kreeg het begrip een nadrukkelijkere plaats binnen het onderwijs aan hoogbegaafde kinderen, onder andere door het werk van Michael Piechowski (1979).
In het onderwijs ontstond belangstelling voor de vraag of hoogbegaafde leerlingen bepaalde vormen van overprikkelbaarheid vaker of sterker vertoonden. Wells (2026) beschrijft hoe deze ontwikkeling ertoe bijdroeg dat overprikkelbaarheid steeds meer als een zelfstandig kenmerk van hoogbegaafdheid werd gepresenteerd.

Hoogbegaafdheid identificeren

De belangstelling verschoof daarmee gedeeltelijk van de plaats van overprikkelbaarheid binnen persoonlijkheidsontwikkeling naar de vraag of het begrip gebruikt kon worden om hoogbegaafdheid te herkennen of te identificeren. Maar die toepassing vraagt om een andere vorm van wetenschappelijke onderbouwing.
De meta-analyse van Olszewski-Kubilius et al. (2026), gebaseerd op twintig empirische studies, vond geen statistisch significant verband tussen overprikkelbaarheden en hoogbegaafdheid wanneer hoogbegaafdheid uitsluitend werd vastgesteld op basis van gemeten algemene intelligentie of cognitieve capaciteiten.
Dit ondersteunt het standpunt dat overprikkelbaarheden geen geschikte zelfstandige identificatiemethode voor hoogbegaafdheid vormen.

De meta-analyse onderzocht uitsluitend de relatie tussen overprikkelbaarheden en hoogbegaafdheid. De andere onderdelen van Dąbrowski’s theorie van positieve desintegratie, zoals de ontwikkelingsniveaus, innerlijke ontwikkelingsprocessen en de derde factor, werden niet onderzocht. Over de wetenschappelijke houdbaarheid van deze onderdelen kan je op basis van dit onderzoek dan ook geen conclusies trekken. In het volgende artikel van deze serie bespreek ik uitgebreider de meta-analyse en de betekenis van de resultaten.

Wat betekent dit voor professioneel gebruik?

Dąbrowski ontwikkelde zijn theorie vanuit de vraag hoe persoonlijkheidsontwikkeling kan plaatsvinden en welke rol psychische spanningen en innerlijke conflicten daarin mogelijk spelen. Wie overprikkelbaarheid gebruikt bij de begeleiding van volwassenen, kan de theorie daarom beschouwen als een mogelijk kader om vragen over persoonlijkheidsontwikkeling te onderzoeken. Daarbij is wel zorgvuldigheid nodig.
Een theoretische verklaring is namelijk nog geen vaststelling over het functioneren van een persoon. Een theorie kan je helpen om ervaringen beter te begrijpen en er samen over in gesprek te gaan. Maar daarmee is nog niet aangetoond dat begeleiding op basis van die theorie ook daadwerkelijk werkt. Ook mag overprikkelbaarheid niet worden gebruikt om intelligentie, hoogbegaafdheid of een ontwikkelingsniveau binnen Dąbrowski’s theorie vast te stellen.

Voor de professionele praktijk vind ik vooral van belang dat we de theorie bestuderen vanuit haar oorspronkelijke begrippen en onderlinge samenhang. Dąbrowski’s belangstelling ging uiteindelijk uit naar de ontwikkeling van een persoonlijkheid waarin iemand steeds meer vanuit een eigen, bewust gevormde waardenhiërarchie handelt. Overprikkelbaarheid was voor hem een mogelijke component van ontwikkelingspotentieel. De betekenis ervan lag in de samenhang met de context en het proces van persoonlijkheidsontwikkeling. Dit is het uitgangspunt dat ik in deze blogserie verder wil onderzoeken.

Vervolg van de blogserie

In het volgende artikel bespreek ik de wetenschappelijke relatie tussen overprikkelbaarheid en hoogbegaafdheid. De meta-analyse van Olszewski-Kubilius en collega’s (2026) staat daarin centraal, met aandacht voor de verschillen tussen de vijf vormen en de beperkingen van het gebruik ervan als identificatiecriterium.

Daarna onderzoek ik wat vragenlijsten over overprikkelbaarheid daadwerkelijk meten en hoe dit zich verhoudt tot Dąbrowski’s oorspronkelijke begrippen.

Wat mij bezighoudt in Dabrowski’s theorie van positieve desintegratie

Wat mij blijft bezighouden, is hoe gemakkelijk een theorie een eigen leven kan gaan leiden. Begrippen worden overgenomen, krijgen een andere betekenis en worden soms gebruikt op een manier die de oorspronkelijke bedenker niet voor ogen had.

Dat vraagt iets van ons als professionals. Zeker wanneer mensen op onze deskundigheid vertrouwen en onze woorden invloed hebben op hoe zij zichzelf begrijpen. Gekwalificeerde en goed opgeleide professionals zijn van groot belang. Je vindt ze in het Kwaliteitsregister hoogbegaafdheid en/of ze zijn ingeschreven bij de ECHA-beroepsvereniging.

Verdieping in Dabrowski’s theorie van positieve desintegratie


Wil je je verder verdiepen in Dąbrowski’s theorie van positieve desintegratie en ontdekken wat deze kan betekenen voor je eigen ontwikkeling? In mijn boek Had ik dit maar eerder geweten over ACT & hoogbegaafdheid verbind ik de theorie met persoonlijke ontwikkeling en het maken van bewuste keuzes.

Veelgestelde vragen over Dabrowski overprikkelbaarheid

Dąbrowski beschreef overprikkelbaarheid als verhoogde psychische responsiviteit. Hij beschouwde vijf vormen van overprikkelbaarheid als mogelijke componenten van ontwikkelingspotentieel binnen zijn theorie van positieve desintegratie.

Binnen Dąbrowski’s theorie kunnen overprikkelbaarheden bijdragen aan ontwikkelingspotentieel. Positieve desintegratie verwijst naar een proces waarin bestaande psychische structuren uiteenvallen en zich onder bepaalde omstandigheden opnieuw organiseren in de richting van meerlagige persoonlijkheidsontwikkeling.

Dąbrowski bracht overprikkelbaarheid in verband met bijzondere capaciteiten en creativiteit, maar ontwikkelde het begrip niet als identificatiemethode voor hoogbegaafdheid. Recent onderzoek ondersteunt evenmin het gebruik van overprikkelbaarheden als zelfstandige identificatiecriteria.

Overprikkelbaarheid verwijst naar verhoogde psychische responsiviteit. De derde factor verwijst binnen Dąbrowski’s theorie naar autonome processen van zelfbepaling en bewuste persoonlijkheidsontwikkeling. Het zijn verschillende begrippen met een eigen plaats binnen de theorie.

Dąbrowski, K. (1972). Psychoneurosis is not an illness. Gryf Publications.

Mendaglio, S., & Tillier, W. (2006). Dabrowski’s theory of positive disintegration and giftedness: Overexcitability research findings. Journal for the Education of the Gifted, 30(1), 68–87. https://doi.org/10.1177/016235320603000104

Olszewski-Kubilius, P., Steenbergen-Hu, S., Calvert, E., Corwith, S., & Bright, S. (2026). A meta-analysis of research on the relationship between overexcitabilities and giftedness. Gifted Child Quarterly, 70(2), 111–138. https://doi.org/10.1177/00169862251370377

Piechowski, M. M. (1979). Developmental potential. In N. Colangelo & R. T. Zaffrann (Eds.), New voices in counseling the gifted (pp. 25–57). Kendall/Hunt.

Van Os, J. (2026). Wat psychisch lijden is: En waarom je niet ziek bent bij mentale moeilijkheden. LannooCampus.

Wells, C. (2026). Overexcitability reconsidered: Domestication of a developmental theory. Gifted Child Quarterly. https://doi.org/10.1177/00169862261480141

Wells, C., & Falk, R. F. (2021). The origins and conceptual evolution of overexcitability. Psychologia Wychowawcza, 20, 23–44. https://doi.org/10.5604/01.3001.0015.3816

Wil je hoogbegaafdheid als verrijking zien? Investeer in coaching. Hoe? 

fout: Kopiëren, delen en verspreiden van de teksten is alleen toegestaan voor niet-commercieel gebruik met naamsvermelding en bronvermelding van Larinda Bok- Hoogbegaafdexpert. De teksten en vormgeving mogen niet worden bewerkt of gebruikt als basis voor nieuwe werken. Larinda Bok, eigenaar van Hoogbegaafdexpert verleent een licentie volgens de Creative Commons BY-NC-ND.

Wacht even! Ik heb nog wat voor je

Had ik dit maar eerder geweten over ACT & hoogbegaafdheid Larinda Bok

Als je je wilt verdiepen in de zelfbeeld- en persoonlijkheidsontwikkeling van mensen met kenmerken van hoogbegaafdheid, zelf betekenis wilt geven aan je leven of als je hulpverlener bent en je cliënten meer wilt leren over hoogbegaafdheid, dan is dit boek een waardevol instrument.