Existeren betekent dat je niet alleen nadenkt over wie je bent en wat je belangrijk vindt, maar dat je die inzichten betrekt op de manier waarop je daadwerkelijk leeft. Bij theoloog en filosoof Kierkegaard is de mens voortdurend in wording. Dąbrowski laat vanuit de Theorie van Positieve Desintegratie zien hoe innerlijke ontwikkeling kan ontstaan wanneer je bewuster gaat kiezen vanuit waarden die je zelf hebt onderzocht en onderschreven.
Afgelopen weekend verdiepte ik me drie dagen in drie filosofen. Het ging over ‘leven zonder waarom’, ‘ wat is vrijheid?’, ‘het waagstuk van de enkeling’ en ‘dienstbaarheid en moreel leiderschap’. Ik werd onderwezen, las, luisterde en maakte flink wat aantekeningen. Alle drie de dagen bleef één woord bij mij hangen: Existeren.
Existeren is zo’n woord dat gemakkelijk theoretisch kan klinken terwijl het juist over het tegenovergestelde gaat. Existeren gaat over vandaag, over een gesprek waarin je ja zegt terwijl iets in jou nee zegt. Het gaat over een functie waarin je uitstekend functioneert, je bent er goed in, maar je komt jezelf steeds vaker tegen, want het klopt niet met wie jij wil zijn en wat je te doen hebt in deze wereld. In die situaties is existeren niet abstract maar gaat het existeren ineens over jouw leven.
Bij de Deense filosoof Søren Kierkegaard gaat existeren niet simpelweg over het feit dat je bestaat. Hij is geïnteresseerd in de mens die zich bewust verhoudt tot zijn eigen bestaan. Enkele voorbeelden:
Je kan namelijk veel weten zonder dat die kennis iets verandert aan de manier waarop je leeft.
Je kan precies begrijpen waarom je voortdurend te veel verantwoordelijkheid neemt en maandag opnieuw het probleem van een collega gaan oplossen.
Je kan weten dat autonomie belangrijk voor je is en toch jarenlang op een plek blijven zitten waar je nauwelijks beslissingsruimte hebt.
Je kan herkennen dat rechtvaardigheid een belangrijke waarde voor je is en tijdens een vergadering toch je mond houden, ook al klopt het te nemen besluit volgens jou niet.
Het zijn geen voorbeelden van een gebrek aan zelfkennis, en dat maakt het juist interessant. Je weet het al. De vraag is wat dat weten in jouw bestaan betekent. Kierkegaard noemt de mens die deze vraag serieus neemt de subjectieve of existerende denker. Zo iemand probeert zichzelf niet buiten beschouwing te laten wanneer hij over het leven nadenkt. Terwijl je denkt, ben je zelf aanwezig in wat je denkt.
Fotocredits: Pexels, Dreamypixels
Het existentieel bestaansrecht is gericht op zelfkennis en levenskwaliteit. Dat vereist een andere wijze van bestaan. Niet aanpassen, het gaat er niet om wat we worden maar om hoe jij wordt. Hoe verhoud jij je tot de wereld en jezelf. Dit is een houding die moed en uithoudingsvermogen vraagt omdat we ons voortdurend moeten bijstellen. Voor Kierkegaard is de bestaande mens bovendien nooit voltooid. Existeren betekent voortdurend in wording zijn.
Dat voortdurend in wording zijn raakte mij tijdens dat filosofieweekend. Want ik werk veel met mensen met kenmerken van hoogbegaafdheid die buitengewoon goed kunnen begrijpen. Ze analyseren snel, zien patronen, doorzien sociale en organisatorische processen en kunnen vaak overtuigend uitleggen waarom iets gebeurt. Maar juist dat sterke denken kan je lange tijd helpen om op enige afstand te blijven van een veel persoonlijkere vraag: “Wat betekent wat ik zie voor hoe ík wil leven?“
Daar zit voor mij de betekenis van existeren. Niet nog meer over jezelf nadenken en willen begrijpen, maar merken dat alle inzichten die je opdeed consequenties beginnen te krijgen.
Je zit bijvoorbeeld in een directieoverleg en ziet binnen enkele minuten waar een voorgenomen verandering waarschijnlijk zal vastlopen. Je hebt dat vaker gezien. Je kan het analyseren, onderbouwen en desgewenst oplossen. Maar ondertussen speelt er nog iets. Hoe neem ik mijn team hierin mee, én de vraag die misschien nog wel belangrijker is: “wil ik hier nog verantwoordelijk voor zijn?” Dit is geen vraag die alleen over kennis en weten gaat, deze vraag gaat over jouw bestaan, moreel leiderschap en jouw waarden.
Op dat moment ontstaat voor mij een interessante verbinding met Kazimierz Dąbrowski en zijn Theorie van Positieve Desintegratie. Ik wil beide denkers niet op één hoop gooien want Kierkegaard schrijft vanuit de filosofie en religieuze existentie en Dąbrowski ontwikkelde een psychologische ontwikkelingstheorie. Toch stellen ze een verwante vraag: wat gebeurt er wanneer een mens niet langer samenvalt met hoe hij tot nu toe heeft geleefd?
Dąbrowski beschrijft hoe ontwikkeling kan ontstaan wanneer vanzelfsprekendheden uit elkaar beginnen te vallen. Wat eerder goed genoeg was, voldoet nu niet meer. Je merkt bijvoorbeeld dat je successen je minder voldoening geven dan voorheen. Je voelt ook sterker aan wanneer je handelt tegen je eigen waarden, je voelt de frustratie en het wringt ergens.
Het kan ook voorkomen dat een keuze die je maakte, maatschappelijk logisch lijkt, maar dat je deze van binnen steeds moeilijker in overeenstemming kan brengen met dat wat jij voelt dat je te doen hebt. Dąbrowski beschrijft op hogere ontwikkelingsniveaus een toenemend onderscheid tussen wat er nu is en wat er volgens jou zou moeten zijn. Daarmee ontstaat een eigen hiërarchie van waarden. Niet zomaar een verzameling idealen, maar waarden die je grondig onderzoekt en steeds bewuster in je leven probeert vorm te geven.
Daar zie ik een existentiële denker die de verbinding tussen binnen en buiten belangrijk vindt. En dan komt ACT om de hoek kijken. In de Acceptance and Commitment Therapy (ACT) kijken we naar hoe jij in je huidige situatie kan doen wat past bij datgene wat jij belangrijk vindt. Mijn boek geeft je daar behoorlijk wat inzicht in- en handvatten in de vorm van oefeningen en werkvormen voor. Ook schrijf ik in mijn boek Had ik dit maar eerder geweten over ACT & hoogbegaafdheid over persoonlijke ontwikkeling die gefundeerd is op filosofisch gedachtegoed zoals bijvoorbeeld Kierkegaard, maar vooral ook over Dabrowski’s theorie van positieve desintegratie.
Een leven naar je authentieke waarden wordt bijzonder zichtbaar in niveau 4 van Dąbrowski’s Theorie van Positieve Desintegratie. Op dat niveau wordt je persoonlijke ontwikkeling steeds bewuster gestuurd. Dąbrowski spreekt over autonomie, authenticiteit, zelfopvoeding en een persoonlijkheidsideaal. (Vind je dit te abstract klinken? Lees dan mijn boek waar ik deze complexe materie in begrijpelijke taal uitleg).
Het verschil met andere niveau’s is dat de invloed van verwachtingen uit je omgeving niet verdwijnt, maar je neemt ze ook niet meer automatisch als uitgangspunt. Je gaat zelf beoordelen wat je wilt behouden, wat je wilt veranderen en hoe je wilt worden. Dat klinkt misschien aantrekkelijker dan het in werkelijkheid voelt. Want wanneer je eenmaal helder ziet dat iets niet meer bij je past, wordt terugkeren naar gedachteloos aanpassen moeilijker en je gaat weerstand ondervinden.
Je kan dan alsnog steeds blijven waar je bent. Je kan dan toch compromissen sluiten waarvan je voelt dat je het eigenlijk niet wilt of je probeert veel te veel rekening te houden met anderen. Maar je weet inmiddels wat je weet, en op dat punt daar wordt existeren extra belangrijk. Het vraagt niet dat je bij ieder ongemak je baan opzegt of dat je je leven radicaal verandert. Het vraagt dat je jezelf serieus meeneemt in de keuzes die je maakt.
Misschien zit de belangrijkste verschuiving daarom alleen in een klein taalverschil.
Hoe wil je aanwezig zijn wanneer belangen botsen?
Hoe wil je omgaan met macht wanneer je de leiding krijgt?
Hoe wil je handelen wanneer trouw zijn aan jezelf je iets kost?
Hoe wil je leven met wat je inmiddels over jezelf en de wereld hebt ontdekt?
Dit zijn vragen waarop alleen een goed doordacht intelligent antwoord niet voldoende is. Je moet ermee leven.
Misschien bedoelde Kierkegaard dat wel toen hij existeren zo nadrukkelijk verbond met wording. De mens die werkelijk existeert, staat niet aan de zijlijn van de maatschappij naar zijn eigen leven te kijken. Je bevindt je midden in de wereld, je hebt te maken met persoonlijke keuzes, onzekerheid, verantwoordelijkheden en de consequenties daarvan.
Het gaat erom dat je geheel en al betrokken bent door tegelijkertijd naar binnen en naar buiten te richten.
Larinda Bok-van der Voet
Op dat punt raakt Kierkegaard voor mij opnieuw aan Dąbrowski. Zelfkennis is niet het eindpunt. Je ziet iets, je herkent iets, je kan het opeens niet meer niet weten en vervolgens ontstaat de veel spannendere vraag: Wat laat jij in jouw manier van leven zichtbaar worden van wat je inmiddels hebt begrepen? Dat is voor mij existeren.
Naar aanleiding van dit weekend ga ik nog meer schrijven over existeren, het leven leven en het waarom van het leven en wat dit voor mij persoonlijk betekent.
Wil je geïnspireerd blijven? Nodig mij dan via deze link uit om te linken op LinkedIn en je ziet als een van de eersten mijn nieuwsbrief op je tijdlijn verschijnen.
Als je overweegt mijn boek Had ik dit maar eerder geweten over ACT & hoogbegaafdheid te kopen, overweeg dan ook het addendum mee te bestellen. Dit is een aanvullend boek in PDF waar ik dieper op verschillende theorieën inga. Kierkegaard en Dabrowski komen daar veel aan het woord.
Existeren betekent meer dan simpelweg bestaan. Binnen de existentiefilosofie verwijst het naar de manier waarop je je als mens bewust verhoudt tot jezelf, je keuzes, je waarden en de wereld waarin je leeft. Bij Kierkegaard staat daarbij centraal dat de mens voortdurend in wording is.
De existerende of subjectieve denker houdt zichzelf niet buiten de vragen waarover hij nadenkt. Een vraag over verantwoordelijkheid, waarheid of betekenis is daarom ook een vraag naar hoe je zelf leeft. Denken en bestaan blijven met elkaar verbonden.
Bij mensen met kenmerken van hoogbegaafdheid kan een sterk ontwikkeld analytisch vermogen samengaan met intensieve reflectie op waarden, betekenis en verantwoordelijkheid. Existeren legt het accent niet op hoeveel je begrijpt, maar op hoe je je tot dat begrijpen verhoudt en wat daarvan zichtbaar wordt in je keuzes.
Dąbrowski beschrijft ontwikkeling als een proces waarin bestaande structuren en vanzelfsprekendheden kunnen uiteenvallen en een bewuster gekozen hiërarchie van waarden kan ontstaan. Vooral op hogere ontwikkelingsniveaus worden autonomie, authenticiteit en bewuste zelfontwikkeling belangrijk. Dat sluit aan bij de existentiële vraag hoe je daadwerkelijk wilt leven vanuit wat je als wezenlijk bent gaan herkennen.
Dąbrowski, K. (1972). Psychoneurosis is not an illness. Gryf Publications.
Dąbrowski, K., Kawczak, A., & Piechowski, M. M. (1970). Mental growth through positive disintegration. Gryf Publications.
Kierkegaard, S. (1992). Concluding unscientific postscript to Philosophical fragments (H. V. Hong & E. H. Hong, Eds. & Trans.). Princeton University Press. (Original work published 1846)
Wil je hoogbegaafdheid als verrijking zien? Investeer in coaching. Hoe?
Als je je wilt verdiepen in de zelfbeeld- en persoonlijkheidsontwikkeling van mensen met kenmerken van hoogbegaafdheid, zelf betekenis wilt geven aan je leven of als je hulpverlener bent en je cliënten meer wilt leren over hoogbegaafdheid, dan is dit boek een waardevol instrument.